Fraude strafrecht: wat zijn de regels en wat zijn de gevolgen?

Fraude is in het Nederlandse strafrecht strafbaar gesteld als een vorm van bedrog waarbij iemand een ander opzettelijk benadeelt, vaak met financieel gewin als doel. Denk aan oplichting, valsheid in geschrifte, faillissementsfraude of identiteitsfraude. De strafrechtelijke aanpak van fraude is in Nederland stevig: afhankelijk van de ernst van de zaak kan de rechter een gevangenisstraf, een taakstraf of een geldboete opleggen.

Dit artikel legt uit hoe fraude strafrecht in Nederland werkt: welke delicten eronder vallen, wat de mogelijke straffen zijn, en wat je kunt doen als je zelf slachtoffer bent of fraude vermoedt.

Welke vormen van fraude vallen onder het strafrecht?

Het Wetboek van Strafrecht kent geen één centrale bepaling die “fraude” als begrip definieert. In plaats daarvan zijn er meerdere afzonderlijke strafbare feiten die samen onder de noemer fraude vallen. De meest voorkomende zijn:

Oplichting (artikel 326 Sr): iemand bewust misleiden om geld of goederen los te krijgen, bijvoorbeeld via een nep-webshop of een valse identiteit.
Valsheid in geschrifte (artikel 225 Sr): het vervalsen of valselijk opmaken van documenten, zoals facturen, contracten of diploma’s.
Faillissementsfraude (artikelen 340 tot 342 Sr): schuldeisers benadelen bij een faillissement, bijvoorbeeld door bezittingen weg te sluizen.
Witwassen (artikelen 420bis tot 420quater Sr): geld dat uit misdaad afkomstig is, laten lijken alsof het legaal verdiend is.
Belastingfraude: het opzettelijk onjuist of onvolledig doen van aangifte bij de Belastingdienst.
Identiteitsfraude: misbruik maken van de persoonsgegevens van een ander om voordeel te behalen.
Subsidiefraude: met valse gegevens subsidies aanvragen of onterecht ontvangen subsidiegeld niet terugbetalen.

Al deze delicten hebben gemeen dat er sprake is van opzet. Wie per ongeluk een fout maakt, maakt zich in principe niet schuldig aan een strafrechtelijk fraudedelict, al kan er dan soms nog wel een bestuursrechtelijke of civielrechtelijke aanpak volgen.

Welke straffen staan op fraude?

De maximumstraffen voor fraudedelicten lopen sterk uiteen, afhankelijk van het type fraude en de ernst van de zaak. Een overzicht van de wettelijke maxima:

Oplichting: maximaal drie jaar gevangenisstraf.
Valsheid in geschrifte: maximaal zes jaar gevangenisstraf.
Faillissementsfraude: maximaal zes jaar gevangenisstraf.
Witwassen: maximaal zes jaar gevangenisstraf (voor eenvoudig witwassen maximaal twee jaar).
Belastingfraude: maximaal zes jaar gevangenisstraf bij opzettelijke overtreding.

In de praktijk legt de rechter niet altijd de maximumstraf op. Factoren die meewegen zijn de hoogte van het financiële nadeel, de duur van de fraude, de rol van de verdachte en of iemand eerder veroordeeld is. Bij relatief kleine fraude kan de rechter volstaan met een taakstraf of een voorwaardelijke gevangenisstraf. Bij omvangrijke of georganiseerde fraude zijn onvoorwaardelijke gevangenisstraffen van meerdere jaren geen uitzondering.

Naast een vrijheidsstraf of taakstraf kan de rechter ook een geldboete opleggen en het wederrechtelijk verkregen voordeel ontnemen. Dat laatste heet de ontnemingsmaatregel: de veroordeelde moet dan het financiële voordeel dat hij met de fraude behaald heeft terugbetalen aan de staat, ook als het geld al is uitgegeven.

Wie vervolgt fraudeurs in Nederland?

De opsporing en vervolging van fraude ligt in Nederland verspreid over meerdere instanties. De politie pakt eenvoudige gevallen op. Voor georganiseerde en complexe fraude is de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD) actief, die gespecialiseerd is in belastingfraude, witwassen en faillissementsfraude. Het Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie (OM) is verantwoordelijk voor de strafrechtelijke vervolging van de zwaarste fraudezaken.

Bij het vermoeden van ernstige fraude binnen een bedrijf of organisatie kan ook de Autoriteit Financiële Markten (AFM) of De Nederlandsche Bank (DNB) een rol spelen, hoewel die toezichthouders primair bestuursrechtelijk optreden. Ze kunnen een zaak wel overdragen aan het OM voor strafrechtelijke vervolging.

Fraude melden: zo doe je dat

Ben je slachtoffer van fraude, of heb je een sterk vermoeden dat iemand fraude pleegt? Dan kun je dit melden bij de politie. Dat kan via de website politie.nl of door aangifte te doen op een politiebureau. Bij belastingfraude kun je een tip doorgeven aan de FIOD. Vermoed je witwassen of andere financiële criminaliteit, dan kun je dit ook melden bij het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties (MOT), onderdeel van FIU-Nederland.

Als slachtoffer van oplichting of een andere vorm van fraude ben je ook een benadeelde partij in de strafrechtelijke procedure. Je kunt een schadevergoeding vorderen binnen het strafproces, via een zogeheten voeging als benadeelde partij. Zo hoef je niet apart een civiele procedure te starten om je schade vergoed te krijgen.

Wanneer is fraude ook bestuursrechtelijk of civielrechtelijk?

Strafrechtelijke vervolging is niet de enige route bij fraude. Soms kiest de overheid voor een bestuursrechtelijke aanpak, bijvoorbeeld een boete van de Belastingdienst of een last onder dwangsom van een toezichthouder. Dat kan sneller en goedkoper zijn dan een strafproces. Civielrechtelijk kan een benadeelde ook zelf naar de rechter stappen om zijn schade terug te vorderen, los van een strafrechtelijke procedure.

De drie routes (strafrecht, bestuursrecht, civiel recht) sluiten elkaar niet altijd uit. Het is mogelijk dat iemand tegelijkertijd strafrechtelijk vervolgd wordt én een bestuursrechtelijke boete krijgt opgelegd, al geldt daarbij het “una via”-beginsel in sommige situaties: overheid en OM moeten dan afspreken welke route zij volgen om dubbele bestraffing te voorkomen.

Veelgestelde vragen over fraude strafrecht

Is fraude altijd een misdrijf?
De meeste fraudedelicten zijn misdrijven, geen overtredingen. Dat betekent dat ze zwaarder worden bestraft en dat er een strafblad van overblijft. Alleen bij relatief lichte gevallen, bijvoorbeeld een kleine onregelmatigheid in een aangifte, kan het bestuursrecht worden gekozen boven het strafrecht.

Kan een bedrijf ook strafrechtelijk worden vervolgd voor fraude?
Ja. In Nederland kunnen rechtspersonen, zoals bv’s en nv’s, strafrechtelijk worden vervolgd. Een bedrijf kan een geldboete krijgen. Daarnaast kunnen ook de bestuurders persoonlijk worden vervolgd als zij feitelijk leiding hebben gegeven aan de fraude.

Hoe lang duurt een fraudeonderzoek?
Complexe fraudezaken kunnen jaren duren. De FIOD en het OM werken bij grote zaken met uitgebreid dossieronderzoek, getuigenverhoren en internationale samenwerking. Eenvoudige gevallen van oplichting worden sneller afgehandeld, soms binnen enkele maanden na aangifte.

Verjaart fraude?
Strafrechtelijke vervolging voor fraude verjaart na verloop van tijd. De verjaringstermijn hangt af van de maximumstraf. Voor delicten met een maximum van drie jaar geldt een verjaringstermijn van zes jaar. Voor delicten met een maximum van zes jaar is dat twaalf jaar. Zware fraude met een hogere