Soorten fraude: een volledig overzicht van de meest voorkomende vormen

Er zijn veel verschillende soorten fraude, maar ze vallen allemaal in twee hoofdcategorieën: horizontale fraude en verticale fraude. Het verschil zit in wie het slachtoffer is. Dat onderscheid, gemaakt door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV), helpt om fraude beter te begrijpen en aan te pakken.

Fraude is het opzettelijk misleiden van een ander voor eigen gewin, vaak met financieel nadeel als gevolg. De vormen lopen sterk uiteen: van een nep-e-mail die jouw bankgegevens probeert te stelen tot grootschalige btw-fraude waarbij de overheid wordt benadeeld. Hieronder vind je een overzicht van de belangrijkste soorten fraude.

Horizontale fraude versus verticale fraude

Bij horizontale fraude zijn burgers of bedrijven het slachtoffer. Denk aan oplichting waarbij iemand geld of goederen afhandig worden gemaakt door een andere persoon of organisatie. De fraudeur zit als het ware op hetzelfde niveau als het slachtoffer.

Bij verticale fraude is de overheid het slachtoffer. Dit type fraude richt zich op het ontduiken van belastingen, het frauderen met uitkeringen of het misbruiken van subsidies. De fraudeur maakt misbruik van publieke middelen die bedoeld zijn voor de samenleving als geheel.

Veelvoorkomende soorten fraude op een rij

Binnen die twee hoofdcategorieën bestaan tientallen specifieke fraudevormen. De meest bekende en voorkomende zijn:

Phishing: fraudeurs sturen nep-e-mails, sms-berichten of links die eruitzien alsof ze van een bank of overheidsinstantie komen. Het doel is jouw inloggegevens of betaalgegevens te stelen.
Identiteitsfraude: iemand gebruikt jouw persoonsgegevens zonder jouw toestemming, bijvoorbeeld om een lening aan te vragen of een abonnement af te sluiten op jouw naam.
Acquisitiefraude: bedrijven worden benaderd met nep-offertes of facturen voor diensten die nooit zijn afgenomen. Vaak gaat het om advertenties in niet-bestaande gidsen of telefonisch gesloten “contracten”.
Aanbestedingsfraude: bij overheidsopdrachten manipuleren bedrijven het inschrijvingsproces, bijvoorbeeld door prijzen onderling af te stemmen of valse documenten in te dienen.
Verzekeringsfraude: schade overdrijven, een claim indienen voor iets wat niet is gebeurd, of opzettelijk schade veroorzaken om verzekeringsgeld te ontvangen.
Belastingfraude: inkomsten verbergen, valse kosten opvoeren of zwart geld buiten de aangifte houden. Dit valt onder verticale fraude, omdat de Belastingdienst wordt benadeeld.
Uitkeringsfraude: ten onrechte of te lang een uitkering ontvangen door onjuiste informatie te verstrekken aan bijvoorbeeld het UWV of de gemeente.
Bankhelpdeskfraude: criminelen doen zich voor als medewerkers van een bank en overtuigen slachtoffers om geld over te maken of bankpassen af te geven. Dit type fraude treft met name ouderen.
Beleggingsfraude: slachtoffers worden verleid tot het investeren in nep-producten met beloftes van hoog rendement. Het bekendste voorbeeld is het Ponzischema, waarbij vroege inleggers worden uitbetaald met geld van nieuwe slachtoffers.
Marktplaatsfraude: goederen worden aangeboden via online platforms, maar na betaling wordt er niets geleverd. Of andersom: als verkoper ontvang je een vals bewijs van betaling.
CEO-fraude (ook wel business e-mail compromise): medewerkers ontvangen een e-mail die lijkt te komen van hun directeur, met het verzoek om snel een groot bedrag over te maken naar een buitenlandse rekening.
Subsidiefraude: subsidies worden aangevraagd op basis van onjuiste informatie, of het geld wordt niet gebruikt waarvoor het bedoeld was.

Fraude in de digitale wereld

Veel soorten fraude zijn de afgelopen jaren steeds meer online terechtgekomen. Cyberfraude is een verzamelnaam voor fraudevormen waarbij internet of digitale technologie een centrale rol speelt. Phishing, ransomware en nep-webshops vallen hieronder. De drempel voor fraudeurs is laag: met relatief weinig moeite kunnen ze grote groepen mensen tegelijk bereiken.

Een opkomende vorm is deepfakefraude. Daarbij worden video’s of audiofragmenten nagemaakt met kunstmatige intelligentie, zodat het lijkt alsof iemand iets zegt of doet wat nooit heeft plaatsgevonden. Dit wordt ingezet voor afpersing of om mensen te overtuigen geld over te maken.

Fraude gericht op bedrijven

Bedrijven zijn een populair doelwit. Naast CEO-fraude en acquisitiefraude krijgen ondernemers ook te maken met factuurwijzigingsfraude. Daarbij onderscheppen fraudeurs een e-mail met een factuur en passen het rekeningnummer aan. De betaling gaat dan niet naar de echte leverancier, maar naar de fraudeur.

Een ander voorbeeld is btw-carrouselfraude, waarbij btw opzettelijk niet wordt afgedragen in een keten van bedrijven. Dit is een complexe, georganiseerde vorm van belastingfraude die de overheid jaarlijks grote bedragen kost.

Hoe herken je fraude?

Bij veel soorten fraude zijn herkenbare signalen aanwezig. Let op de volgende waarschuwingstekens:

Er is sprake van urgentie of tijdsdruk (“betaal binnen 24 uur”).
Het aanbod klinkt te mooi om waar te zijn (extreem hoge rendementen of gratis prijzen).
Je wordt gevraagd om persoonlijke of financiële gegevens via een onbekend kanaal te delen.
Het e-mailadres of telefoonnummer klopt niet helemaal met de officiële organisatie.
Er wordt gevraagd om in cadeaukaarten of cryptovaluta te betalen.

Bij twijfel: neem altijd zelf contact op met de organisatie via een nummer of adres dat je zelf opzoekt, nooit via de gegevens in het verdachte bericht.

Veelgestelde vragen over soorten fraude

Wat is het verschil tussen fraude en oplichting?
Fraude is een breed begrip voor elke vorm van bedrog voor eigen gewin. Oplichting is een specifieke juridische term en valt onder fraude. Bij oplichting wordt iemand bewust misleid om geld of goederen af te geven.

Welke soort fraude komt het meest voor in Nederland?
Phishing en online marktplaatsfraude behoren tot de meest gemelde vormen in Nederland, mede door de toegankelijkheid van internet en de grote hoeveelheid mensen die digitaal actief zijn.

Wat moet je doen als je slachtoffer bent van fraude?
Doe altijd aangifte bij de politie. Bij bankfraude neem je zo snel mogelijk contact op met je bank. Meldingen kunnen ook worden gedaan bij het Fraudemeldpunt van de Fraudehelpdesk.

Fraude kent veel gedaanten, maar de kern is altijd hetzelfde: iemand misleidt een ander voor eigen voordeel. Hoe meer je weet over de verschillende soorten fraude, hoe beter je jezelf of je organisatie kunt beschermen. Bewustwording is de eerste stap.